De aanleiding van dit artikel speelde een paar maanden geleden. Ik was het alweer vergeten, maar kwam dit – nooit gepubliceerde – artikel vandaag toevallig tegen en besloot het alsnog online te zetten. Want hoewel de aanleiding inmiddels geschiedenis is, zijn de achterliggende dynamieken dat niet.
Aanleiding
In februari vertelde ik iets over de rol die geld (niet) speelt in mijn leven en dat ik geld niet beleef als beloning. Ik kreeg daar veel reacties op. Onder andere van iemand die stelde dat ik dan wel een lage eigenwaarde moest hebben.
Ze schreef:
“Ik denk dat het tijd wordt dat je je eigenwaarde laat samenvallen met je vraagprijs?”
Ondanks haar goede bedoelingen voelde het alsof ik werd weggezet als iemand waarin ik mij niet herken.
Ze zei dat dit bleek uit wetenschappelijk onderzoek en deelde een link naar een soort test waarmee je je relatie met geld onder de loep kon nemen.
Deze loep leek te bestaan uit de aanname – even in mijn woorden: als je écht om jezelf geeft, geef je ook écht om geld. Met dit uitgangspunt als basis werd de mensheid vervolgens onderverdeeld in 6 groepen, waarbij slechts één groep de juiste mentaliteit had, oftewel – weer even in mijn woorden: geestelijk zeer gezonde en succesvolle mensen.
Met alle anderen is iets mis.
Wat er dan precies aan je mankeert, werd op een manier onder woorden gebracht zoals ook in veel horoscopen gebeurt: veel mensen kunnen zichzelf erin herkennen.
Het Forer-effect
Dit mechanisme staat in de psychologie bekend als het Forer-effect (ook wel het Barnum-effect genoemd), vernoemd naar het experiment van Bertram Forer in 1948.
Forer gaf studenten een persoonlijkheidsanalyse waarvan hij zei dat die speciaal voor hen was gemaakt. In werkelijkheid kreeg iedereen exact dezelfde tekst.
De meeste studenten gaven de analyse een zeer hoge score voor nauwkeurigheid.
De tekst bevatte zinnen zoals:
“Je hebt behoefte aan waardering van anderen.”
“Soms ben je extravert, maar soms ook terughoudend.”
“Je hebt veel ongebruikte potentie.”
Bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Forer-effect
Zinnen waarin bijna iedereen zich kan herkennen.
Het omkeren van een implicatie
Degene die mij dit artikel stuurde had het ook over wetenschappelijk onderzoek. En ik geloof direct dat er onderzoeken zijn gedaan waaruit blijkt dat wanneer je een lage eigenwaarde hebt, je jezelf minder gunt, ook financieel.
Maar een als-dan-bewering (implicatie) kun je niet zomaar omdraaien. En dat leek zij hier te doen.
Als A → B waar is, betekent dat niet dat B → A ook waar is.
Een eenvoudig voorbeeld:
Gras is groen, maar niet alles wat groen is, is gras.
Toegepast op dit onderwerp: iemand met een lage eigenwaarde kan zich op een bepaalde manier tot geld verhouden, maar iemand die weinig met geld heeft, heeft niet automatisch een lage eigenwaarde.
Een vergelijkbaar verschil zie je bijvoorbeeld bij eigenschappen als narcisme en de omgang met geld. Mensen met narcistische trekken kunnen sterk gericht zijn op status of geld, maar dat betekent niet dat iedereen met een sterke focus op geld een narcist is.
Het kán wel. Maar het hoeft niet.
En dan nog iets
En wanneer je wél om geld geeft, hoeft dit niet automatisch te betekenen dat je dan dús een gezonde eigenwaarde hebt.
Met hetzelfde gemak zou je ook kunnen beweren dat mensen die sterk hechten aan geld dat doen om hun lage eigenwaarde te compenseren. Het verfraaien van je uiterlijk en/of het kopen van spullen kunnen steeds weer nieuwe manieren zijn om (wanhopig) te tonen hoe succesvol, gezond en stralend je bent.
Terug naar de hoe-ga-je-om-met-geld-test. Daar gebeurt namelijk iets interessants.
Populaire strategieën
In veel zelfhulp- en succesliteratuur zit een terugkerend psychologisch patroon. Dit is wat er gebeurt:
- Eerst wordt een norm neergezet Bijvoorbeeld:
-succesvolle mensen houden van geld
-je inkomen weerspiegelt je eigenwaarde
-je verdient precies wat je waard bent
Dit klinkt misschien psychologisch of spiritueel, maar is een aanname die als waarheid wordt gepresenteerd.
- Daarna komt de diagnose
Bijvoorbeeld:
-je saboteert jezelf
-je hebt een negatieve relatie met geld
De lezer kan hier het gevoel krijgen dat er iets mis is met zijn manier van denken.
- Tenslotte de oplossing
En dan volgt de volgende stap, namelijk de verlossing of oplossing van het probleem dat de lezer zojuist is aangepraat. Niet zelden verkrijgbaar tegen betaling.
Psychologische werking
Dit model werkt psychologisch zo goed, omdat het een beroep doet op drie menselijke behoeften.
- Behoefte aan erkenning
Veel mensen herkennen de wens om meer waarde of potentie in zichzelf te zien dan ze op dit moment ervaren.
- Behoefte aan controle
Het idee dat rijkdom vooral een mindsetprobleem is, geeft hoop: ‘Als ik anders denk, kan mijn leven veranderen.’
- Behoefte aan eenvoud
In deze versimpelde weergave van de werkelijkheid lijken diverse maatschappelijke en psychosociale factoren ineens geen rol meer te spelen. Achtergrond, opleiding, netwerk, geluk, kansen, economie, psychologie, biochemie, alles wordt teruggebracht tot slechts een paar overzichtelijke stappen.
Deze weergave lijkt aantrekkelijk, maar veroorzaakt ook onrecht. Niet alleen scheept het mensen op met een illusie, het is nog beschuldigend ook.
Want als rijkdom een kwestie van mindset is, dan lijken pech en armoede dat ook te zijn. Dan faal je als het tegenzit.
Dit model dekt zichzelf al bij voorbaat in tegen ontmaskering. Als het werkt is dat een bewijs dat het klopt en als het niet werkt, dan klop jij niet. Je hebt nog een diepere blokkade die eerst opgelost moet worden.
Verband met religie
Sociologen en cultuurwetenschappers hebben al vaker gewezen op het verband tussen de religieuze wereld en de succes- en zelfhulpwereld. Dit verband is niet per se bewust of kwaadaardig, maar de patronen lijken sterk op elkaar.
Kijk maar:
| Religieuze wereld | Succesliteratuur |
| Zonde | Blokkade |
| Bekering | Mindsetverandering |
| Zegen | Succes |
| Geestelijk leider | Goeroe/coach/mentor |
| Getuigenissen | Succesverhalen |
| Verlossing | Succes/geluk |
Het gaat hier niet om identieke intenties of doelen, maar om vergelijkbare structuren van betekenisgeving.
Tijdloos
Omdat dit onderwerp tijdloos is, besloot ik het alsnog te plaatsen.
En toen zag ik dat het vandaag Pinksteren is. Oh ja, Pinksteren, wat was dat ook alweer?
Het was of een oude archiefkast knerpend openschoof. Er rolden papieren uit. Ik raapte ze op en las de bovenste: “En er vertoonden zich aan hen tongen als van vuur (…) en het zette zich op ieder van hen.”
Ik grijnsde. Aha – je ziet iets en voor je het weet zit het aan je vast, alsof het van jou is. Gevalletje Forer-effect. 😉
Fijne pinksterdagen!
