De preken die ik als kind hoorde, hadden een vaste indeling. Ze gingen over onze ellende, verlossing en dankbaarheid, en altijd in diezelfde volgorde. Dat onze dankbaarheid pas aan het eind benadrukt werd, vond ik wel handig. Nu zouden we haast vanzelf met stralende gezichten de kerk uitlopen. Ik stelde me zo voor dat dit de mensen van de wereld, de heidenen, nieuwsgierig zou maken. Als ik met mijn meest blije gezicht weer naar huis fietste, fantaseerde ik dat iemand me zou vragen wat mijn ogen zo deed stralen. Dan zou ik kunnen getuigen van het geloof. Ik kon niet wachten tot ik zondaars tot de Heer zou leiden. Maar nooit stelde iemand die vraag. 

Inmiddels begrijp ik dat een kind met een maniakale grijns op haar gezicht niet het beste lokmiddel is om mensen in de kerk te krijgen of tot geloof te brengen. Het komt misschien vreemd of respectloos over om te spreken over lokmiddel, maar ik heb gemerkt dat religie wel degelijk elementen heeft die je zo zou kunnen ervaren. Religie kan een bepaalde aantrekkingskracht hebben op mensen buiten de groepering. Daarover gaat het in dit artikel. 

Wat ik daarbij belangrijk vind is dat ik geen uitspraken wil doen over het geloof zelf. Het gaat me er niet om of iets waar of Bijbels is. Ik wil puur procesmatig kijken naar wat er wordt verteld en welk effect dat kan hebben. Met de aantrekkingskracht van religie bedoel ik overigens niet per se de positieve kanten van religie. Soms kan religie namelijk ook een bepaalde zuigende werking hebben die helemaal niet zo positief is. 

Kwetsbare doelgroep 

Straatevangelisten hebben vaak een blijde uitstraling. Ze komen over alsof ze een grote schat hebben gevonden die ze graag met je willen delen. Opvallend vind ik dat evangelisatieprojecten dikwijls gericht zijn op mensen die relatief kwetsbaar – en daardoor vaak meer beïnvloedbaar – zijn. Zo wordt er geëvangeliseerd in bijvoorbeeld Lage – en Middeninkomenslanden of zijn er projecten rondom opvangcentra voor vluchtelingen en asielzoekers. Uitgangspunt is de gedachte dat degene die verkondigt iets heeft dat de ander niet heeft, maar wel zou moeten hebben. En vast ook wel heel graag wil hebben. 

Overigens wil ik niet beweren dat evangelisten menselijke kwetsbaarheid uitbuiten, al sluit ik niet uit dat dit soms gebeurt. Ik kreeg en krijg de indruk dat het vooral oprechte bewogenheid is die maakt dat men zich juist op kwetsbare doelgroepen richt. Evangelisatie gaat dan ook niet zelden gepaard met allerlei vormen van humanitaire en maatschappelijke hulp. 

Hieronder volgen enkele redenen waarom religie aantrekkelijk kan zijn. Deze aantrekkingskracht geldt in het bijzonder voor mensen die sociaal, psychisch, economisch of cultureel kwetsbaar zijn. Vaak verkerend in een positie dat alles wat ook maar een beetje hoop geeft, welkom is. En hoop geven, dat is nou precies wat religie goed kan. 

Geliefd en verzorgd zijn 

Hoe slechter je zelfbeeld is, hoe fijner het kan zijn om te horen dat er een God is die van je houdt en die naar je omziet. Dat Jezus ook omging met ‘hoeren en tollenaars’, oftewel sekswerkers en frauduleuze belastingambtenaren, is voor velen bemoedigend. In de Bijbel lezen dat al je haren zijn geteld en dat God ervoor zorgt dat je je voet niet aan een steen stoot, kan eveneens tot grote troost zijn. Net als het besef dat je Gods geliefde kind bent en dat er niets in jouw leven gebeurt zonder dat Hij dat wil. 

‘Toen ik steeds meer in de wereld kwam te staan, heb ik serieus een tijd rondgelopen met de gedachte: ik moet goed uitkijken dat ik m’n voet niet stoot. Van het idee dat Iemand om mij heen ‘hing’ die alles voor me regelde en me overal bij hielp, kwam ik terecht in het idee dat ik er mogelijk helemaal alleen voor stond en op mezelf was aangewezen. Ik heb me jarenlang zeer onveilig en zelfs bedreigd gevoeld, als liep ik in vijandig gebied.’ – Bram 

Betekenis en zingeving 

Religie biedt antwoorden op fundamentele levensvragen, zoals het doel van het bestaan, de oorsprong van het universum en de aard van goed en kwaad. Het biedt een kader voor zingeving en helpt mensen een gevoel van richting en geluk te vinden. Het vinden van antwoorden kan heel aantrekkelijk zijn, zeker wanneer in de rest van je leven veel onrust is.  

Dit betekent overigens niet dat buiten religie geen betekenis of zingeving te vinden is, in tegenstelling tot wat binnen religie soms wordt gedacht of zelfs geleerd. Alleen religie stelt zich op dit vlak over het algemeen wat stelliger en meer verkondigend op. 

‘Ik was een jonge student, tevens fanatiek christen. Tegenover me in de trein zat een man die ik niet kende en die me uit het niets vroeg welk cijfer ik mijn leven geef en waarom. Ik hoefde niet na te denken: een tien! Omdat ik Gods geliefde kind ben en Hij voor mij zorgt. De man gaf aan niet in God te geloven. Ik was dan ook verbaasd dat hij zijn leven ook een tien gaf. In zijn geval was dat, zo zei hij, omdat hij accepteert wat er is en wie hij is. Ik zei hem dat hij nog veel gelukkiger kon worden als hij ook in God zou geloven. De man ontkende dit. Ik herinner me nog het gevoel van medelijden dat ik had omdat deze man meende gelukkig te zijn, terwijl hij – in mijn beleving – het ware geluk niet eens kende.’ – Evelien 

Ruimte voor verwondering 

Religie gaat over wat onzichtbaar is. Het overstijgt daarmee het zintuiglijke en maakt ruimte voor ervaringen die niet eenvoudig te duiden zijn en die vaak spiritueel worden genoemd. Religie kan mensen een gevoel van verbondenheid geven met iets groters dan henzelf. Net als de natuur of de kosmos kan doen. Het kan gevoelens geven van vrede en geluk. 

Troost en hoop 

In moeilijke tijden, zoals bij verlies of ziekte, kan het geloof in een hogere macht of een betere toekomst mensen tot troost zijn. De hoop dat lijden niet het laatste woord heeft kan mensen helpen veerkrachtig te blijven. Voor veel gelovigen biedt religie ook een perspectief op een leven na de dood. Dit kan zeer troostrijk zijn bij het overlijden van geliefden en bij het omgaan met de eigen sterfelijkheid. Ook de gedachte dat God een God van recht en gerechtigheid is en Hij op een dag met vijanden zal afrekenen, is voor velen hoopvol. Het idee dat jou op een dag recht gedaan zal worden kan met name degenen die te maken hebben met onrecht tot grote troost zijn. Om dezelfde reden kan het voor mensen prettig zijn om in karma te geloven. 

Sociale gemeenschap 

Religieuze gemeenschappen bieden een gevoel van verbondenheid en saamhorigheid. Vaak noemt men elkaar broeder of zuster. Er is eenvoudig een ondersteunend netwerk, inclusief financiële steun, te vinden binnen de geloofsgroepering. Als binnen de geloofsgemeenschap bepaalde uiterlijke kenmerken, bijvoorbeeld qua kleding, gewoon zijn, kan dat het gevoel van verbondenheid nog groter maken. 

‘Toen ik als alleenstaande moeder net verhuisd was naar de andere kant van het land, heb ik me gelijk aangesloten bij de kerk in mijn buurt. Ik genoot van het samen koffie drinken na de dienst en van de leuke contacten met andere ouders die ik gelijk de 1e zondag al opdeed in de crèche van de gemeente. Ik draaide vanaf het begin mee met oppasdiensten en omdat er in mijn wijk ook een wijkgroep was, leerde ik gelijk mensen kennen die ik kon vragen voor oppas als ik eens naar de kapper wilde ofzo. Zo’n gemeenschap om me heen voelde als een veilig vangnet.’ – Marja 

‘Eigenlijk ben ik helemaal niet meer zo gelovig, maar ik blijf toch lid van de kerk. Ik ben bakker en vanaf dat ik me aansloot bij deze gemeente, komen de meeste gemeenteleden bij mij hun brood halen in plaats van bij de bakker om de hoek. Ik zou dit niet willen missen!’ – Henk 

Rituelen en tradities 

Religieuze rituelen en tradities bieden structuur en betekenis aan het leven. Ze markeren belangrijke overgangen en gebeurtenissen en creëren een gevoel van continuïteit en verbondenheid met eerdere generaties. Denk dan bijvoorbeeld aan de doop en het Heilig Avondmaal, maar ook rouw- en trouwdiensten en de vieringen rondom religieuze feestdagen. 

‘Tegen mijn vrienden zei ik altijd dat ik de kerk pas wilde verlaten als mijn vader niet meer zou leven, zodat hij dat niet meer mee hoefde te maken. Mijn moeder is jaren terug al overleden. Mijn vader inmiddels ook al ruim twee jaar geleden, maar ik ga nog steeds naar de kerk. Ik merk dat de kerk voor mij ook een soort lijntje is dat ik met mijn ouders heb. Niet alleen voelt het als verraad naar hen als ik nu nog weg zou gaan, maar ik beleef er ook iets van de sfeer die hoort bij mijn ouders, die ik beiden vreselijk mis.’ – Jos 

Moreel en ethisch kader 

Religie biedt een leidraad die mensen helpt bij het nemen van besluiten en het bepalen van wat goed en fout is. Soms wordt binnen religieuze groeperingen beweert dat mensen zonder religie geen moreel kompas hebben. Dat is niet waar. Alleen baseren atheïsten hun moraal niet op de Bijbel, maar op seculiere ethiek, filosofische oplossingen, menselijke empathie en sociale normen. Religie geeft invulling en begrenzing aan op geloofsleer gebaseerde normen en waarden. Dit kan gepaard gaan met een bepaalde overtuiging of stelligheid. Je ziet dat bijvoorbeeld bij thema’s als abortus en euthanasie, waarbij een partij als de SGP het liefst zou zien dat dit voor iedereen verboden wordt. 

Kortom: religie geeft mensen antwoorden, duidelijkheid, inspiratie, verbondenheid, troost en hoop. Heel begrijpelijk dat gelovigen zich vaak bevoorrecht voelen. En geen wonder dat mensen die hun geloof verliezen vaak nog een tijd gevoelens van rouw en verlies ervaren.  

Hoe moeilijk het kan zijn om aangeleerde religie los te laten en hoe – helaas –makkelijk religieuze leiders, groeperingen of dogma’s dwingend en schadelijk kunnen worden, daarover gaat het in mijn boek Mantel van angst, uitgegeven door Kok Boekencentrum (2024). Geschreven met als doel: herkenning en erkenning, omdat dit aantoonbaar bijdraagt aan herstel en preventie.  

Binnenkort een artikel over het welvaartsevangelie. Dat is zeg maar de overtreffende trap van de aantrekkingskracht van religie. Wil je op de hoogte blijven van het verschijnen van nieuwe artikelen, abonneer je dan op de nieuwsbrief. Je krijgt dan een mailtje als er een nieuw artikel is geplaatst. Je vindt je mogelijkheid om te abonneren in de kantlijn van de website. Op je mobiele telefoon is het een kwestie van naar onderen scrollen, waar je onder de blogs vanzelf de vraag ziet staan of je een mailtje wilt krijgen bij een nieuw artikel. 🙂