Beugel

Als tiener had ik jarenlang een beugel, omdat er te weinig kaakruimte was voor mijn tanden. Mijn hoektanden pasten niet meer in het rijtje en groeiden vrolijk een stuk vóór de rest van mijn tanden, waardoor ik gemakkelijk had kunnen doorgaan voor het zusje van Dracula.  

Er zijn eerst vier kiezen getrokken om ruimte te maken en daarna kon het gebeugel beginnen. Ik vond het vreselijk. Maar goed, aan alles komt een einde, dus op een dag mocht de beugel eruit en kreeg ik een ijzerdraadje achter m’n – nu mooi op een rijtje staande – tanden, dat daar de rest van mijn leven moest blijven. So far so good.  

Een jaar of tien later liet het draadje ineens los. Aan één kant, zodat het wel venijnig in mijn tandvlees prikte, maar ik het er niet kon uithalen. Mijn vriend wist raad. Met een tang uit zijn gereedschapskist heeft hij vakkundig het draadje volledig verwijderd. Ajeto en voor elkaar. 

In de jaren die volgden gingen mijn ondertanden langzaam maar zeker steeds wat schever staan. Het duurde een paar jaar voor ik begreep: oh, dáár was dat draadje voor! 

Hoe vaak ik dat niet heb, dat ik veel later pas iets begrijp. Oh, dáárom wilden ze toen met me praten! Oh, dát bedoelde ze! Oh, dáárom zei hij dat toen! Ik ben echt een gevalletje ‘door schade en schande’. Ik beleef en verwerk dingen heel intens, maar ook heel langzaam. 

Maar goed, mijn onderste tanden stonden dus scheef. Je zag het nauwelijks, maar ik ben maar een kleintje en heb soms het idee dat langere mensen dingen van mij kunnen zien die ik zelf niet zie. Ongewassen haar bijvoorbeeld. Of scheefstaande ondertanden die je van bovenaf natuurlijk zo achter m’n onderlip kon zien zitten. 

Ik wilde er eigenlijk best wel vanaf, maar had geen geld voor een orthodontist. Tot we een paar jaar geleden het huis verkochten waar mijn toenmalige vriend en inmiddels ex-man al die tijd was blijven wonen, omdat het financieel onder water stond toen wij uit elkaar gingen. Ineens hadden we wat overwaarde. En ik besloot een praatje te maken met een orthodontist.  

Van het één kwam het ander en voor ik het wist had ik weer een beugel. Het zou een jaar duren en dat kwam mooi uit, want ik zat toen precies in een schrijfbubbel, te werken aan mijn boek over geloofsstress, kerkpijn en religieus trauma.  

Waarom ik dit vertel? Omdat er bij de orthodontist iets gebeurde wat me flink heeft beziggehouden en waarvan ik nu pas – ik zei toch dat ik langzaam ben – vermoed dat dit ook te maken heeft met mijn religieuze achtergrond.  

Nare ervaringen in de tandartsstoel

Misschien moet ik dan eerst vertellen dat ik het sowieso altijd al vreselijk vind om bij een tandarts of orthodontist in de stoel te liggen. Het ongemak van een onbekende die met zijn gezicht onnatuurlijk dicht bij het mijne komt en dan ook nog naar binnen gaat en daar van alles uitvreet, terwijl we elkaars adem kunnen ruiken en ik als het ware monddood ben, kan ik nauwelijks verdragen. En los van de ongewone, stressvolle setting zijn er ook herinneringen aan eerdere tandartsbezoeken, die ik op z’n zachtst gezegd nogal onplezierig vond.  

Als kind had ik al een tandarts die me zonder aankondiging een verdoving gaf. “Ik zei maar niks, want je lag er zo lekker ontspannen bij”. Ja, voor de laatste keer dus. Want elk moment kon in die stoel blijkbaar onaangekondigd iets naars gebeuren.  

Niet zelden duwde ik de hand met daarin het gereedschap weg. “Wacht, wat is dat? Wat gaat u doen?” Bij elke nieuwe tandarts vroeg ik van tevoren of hij precies wilde vertellen wat hij zou doen.  

“Oké”, zei de één, “ik ga een gaatje vullen”, waarna hij zonder verder nog iets te zeggen dan weer met dit en dan weer met dat gereedschap mijn mond inging en ik alsnog niet wist wat hij precies deed.  

“Oké”, zei de ander, “ik ga dit tandje eerst even schoonmaken”, wat een eufemisme bleek te zijn voor het gaatje uitboren.  

Misschien dachten ze dat ik bang was voor pijn of weet ik veel, hysterisch zou worden als ik zou horen dat iets mogelijk pijn zou doen. Maar dat was niet het geval. Als ik weet hoe het komt en waarom het gebeurt, kan ik pijn verdragen. Maar als ik niet word ingelicht, voel ik me gepasseerd. Ik wil niet dat er voor mij gedacht en bepaald wordt wat ik wel of niet aankan. Ik wil niet monddood zijn! 

De orthodontist zei: “Ik ga eerst even je tandjes voorbereiden op de beugel”. Het betuttelende toontje maakte dat ik met argusogen keek naar het gereedschap waarmee ze m’n mond inging. Het voelde alsof ze een stuk van m’n tanden afsleep. Of eigenlijk: ik wist dat ze dat deed.  

En ineens kreeg ik een flashback van toen ik jaren geleden bij de kaakchirurg mijn verstandskiezen had laten trekken. Terwijl de man kracht zette en daarbij mijn mond verder openduwde dan volgens mij mogelijk was, schreeuwde ik – voor zover dat gaat met een installatie in je mond – dat hij mijn kaak ontwrichtte en duwde tegen mijn linkerkaak, waar ik een hevige pijn voelde. “Dat kan niet, want ik ben rechts bezig”, zei hij, terwijl hij gewoon doorging.  

Ik weet nog dat ik bevroor en dat ik een diepe verontwaardiging voelde stollen, ergens in mijn buik, terwijl de tranen geluidloos over m’n wangen liepen.  

Wat er toen in mijn lijf gebeurde, gebeurde nu weer. “Heb je nou gewoon een stuk van mijn tanden afgehaald?”, vroeg ik nog. Toen ze dit beaamde, was ik te ontdaan om mijn verontwaardiging te kunnen uiten.  

Pas bij de volgende afspraak heb ik haar laten weten hoe naar ik het had gevonden dat ze me niet van tevoren had verteld dat ze een stuk van mijn tanden, mijn lichaam, ging verwijderen. Dat ik me gepasseerd had gevoeld en dat dit me een naar en onveilig gevoel had gegeven. Het was niet aan haar om te bepalen dat ik een stukje van mijn tanden best kon missen. Ze had dit met mij moeten overleggen.   

Paternalistische bullshit

Ik ervaar het als een groot onrecht als anderen voor mij bepalen. Zelfbeschikkingsrecht vind ik heel belangrijk. Dat bepaal ik zelf wel, zeg en denk ik regelmatig. Als mensen voorbijgaan aan wie ik ben, voelt dat wezenlijk onveilig. Dan wordt mij bestaansrecht ontnomen. Alsof ik er niet meer toe doe.  

Laatst nog, toen ik wat vragen mailde aan iemand met wie ik zakelijk contact heb. Toen ik in haar reactie las dat ze niet van plan was om alle vragen te beantwoorden, omdat ze sommige vragen niet relevant vond voor mij, reageerde ik als door een ijzerdraadje gestoken.

Wie denkt ze wel dat ze is? Wat is dit voor paternalistische bullshit! Als ze dan niet begrijpt waarom ik sommige vragen stel, waarom vráágt ze me dan niet gewoon waarom ik dat wil weten? Hoezo bepaalt zij wat voor mij relevant is? Dat bepaal ik zelf wel!  

Kortom, ik werd zó boos, dat ik meteen wist: hier zit meer achter.  

Autonomie

Ook in de tandartsstoel voelde ik niet alleen de machteloosheid van toen. Ik herkende een veel ouder patroon: anderen die dachten te mogen bepalen wat goed voor mij was. En nu pas besef ik dat ik dit vroeger in de kerk ook heb meegemaakt. 

Ik liep daar vooral tegenaan toen ik wilde scheiden en bleek dat anderen voor mij bepaalden of dat mocht. En hetzelfde toen ik wilde hertrouwen. Weer waren het anderen die bepaalden wat Gods wil was met mijn leven. Wat ik wel en niet mocht doen. Wat wel en niet goed was voor mij.  

Toen ik bij de ortho in de stoel lag, schreeuwde iets in mij ‘dat bepaal ik zelf wel!’ en ik voelde hoe groot de lading was die daarop lag en hoe diep verankerd dat gevoel en dat onrecht in mijn systeem zat.  

Ik besef nu dat wanneer anderen over mijn hoofd heen bepalen, ik me bedreigd voel in een vitale levenskracht: mijn autonomie.  

Daar was ik vroeger als de dood voor. Stel je voor: auto nomie, jezelf tot wet zijn, hoe haalde ik het in mijn hoofd. Dat kon helemaal niet, want alles in mij was alleen maar in staat tot zondigen. Nee, ik moest gehoorzamen. Aan de ander.  

Het drong lange tijd niet tot me door hoe vreemd dat eigenlijk was: dat ik mezelf niet mocht vertrouwen omdat ik zondig was, maar dat ik mijn vertrouwen vervolgens volledig moest leggen in andere mensen die volgens dezelfde leer óók geneigd waren tot zonde. 

Maar goed, ik geloofde het echt: die ander is door God over mij gesteld. En het beste dat ik kan doen is met mijn aandacht naar buiten gaan in plaats van naar binnen.  

Ik bond in. Zozeer, dat ik niet eens besefte dat ik mezelf daarmee monddood maakte.  

Maar in de tandartsstoel merkte ik dat mijn mond springlevend was en me zelfs iets heel belangrijks te vertellen had.  

Ik vind het prima om een (nare) behandeling te ondergaan – als ik daar zelf ook het nut van inzie. Ik hoef ook echt niet de baas te zijn over alles. Ik wil alleen niet behandeld worden alsof ik er niets over te zeggen heb. Ik wil niet worden gepasseerd en ook niet worden buitengesloten.  

Het is mijn lichaam. Mijn leven. En wat ik daarmee doe of laat doen, bepaal ik zelf wel!